Tussen de Nes, Hasselt en Parijs: 

Nieuw licht op de verborgen familiegeschiedenis van Louis II Dulcken

In latere muzieklexicons wordt het vroege leven van de beroemde fortepianobouwer Louis II Dulcken (gedoopt als Jan Lodewijk op 9 augustus 1761) vaak beknopt en selectief weergegeven. Deze naslagwerken leunen vrijwel zeker op Dulckens eigen overlevering: hij zou in Amsterdam zijn geboren en van daaruit later naar Parijs zijn getrokken.

In werkelijkheid liet Dulcken in zijn eigen geschiedschrijving een flink aantal hoofdstukken weg. Als baby van nog geen half jaar oud vertrok het gezin al uit Amsterdam naar Hasselt in Overijssel. In zijn latere biografie verhulde hij zowel zijn jeugd in dit Overijsselse stadje (waar hij tot zijn dertiende jaar woonde) als zijn daaropvolgende periode in Antwerpen — en dat terwijl zijn moeder, zussen en jongere broer gewoon in Hasselt bleven wonen. Recente archiefvondsten in Amsterdam en Parijs leggen nu de volledige, vaak dramatische werkelijkheid achter deze verzwegen jaren bloot.

1. De vondst van het echte geboorteadres: de Nes (1761)

Hoewel Dulcken zijn exacte Amsterdamse achtergrond grotendeels buiten beeld hield, levert een notariële akte van 11 juni 1761 bij notaris Kier van der Piet een fascinerend nieuw detail op over zijn geboorteplek. Tot nu toe kon op basis van krantenadvertenties van zijn vader, orgelbouwer Johan Lodewijk (Louis I) Dulcken, worden aangenomen dat het gezin in de Karthuizerstraat (naast het armenhofje) woonde en werkte.

Op 11 juni 1761 verschijnen de hoogzwangere Catharina Koning en haar man Johan Lodewijk echter voor de notaris om een getuigenis af te leggen. Uit de openingsregels blijkt dat de familie naast de werkplaats in de Karthuizerstraat een apart woonadres had. Hierdoor kunnen we nu met zekerheid vaststellen dat Louis II Dulcken werd geboren in de Nes, voorbij de Kuiperssteeg.

2. De kwestie Willem Jan van den Bergh en de vroedvrouw

De aanleiding voor het bezoek aan de notaris was een slepend conflict rondom makelaar Willem Jan van den Bergh.Deze had een kind verwekt bij de ongehuwde en minderjarige Jacoba Geertruijd Thieri. Gesteund door haar vader, Bernardus Thieri, eiste Jacoba dat Willem Jan zijn trouwbelofte zou nakomen en alsnog met haar in het huwelijk zou treden.

De betrokkenheid van het echtpaar Dulcken roept interessante vragen op over de sociale kringen waarin zij zich in Amsterdam bewogen. Ruim een jaar eerder, op 16 maart 1760, werd in de Westerkerk namelijk een zoontje (Willem Lodewijk) van Willem Jan van den Bergh en Jacoba Geertruijd Thieri gedoopt. Niemand minder dan Lodewijk Dulcken en Catharina Koning traden daarbij op als doopgetuigen. De band tussen de families was blijvend: bij de doop van Dulckens derde kind (Daniel Lodewijk) fungeerde Anna Bernadine Thiry als getuige, vermoedelijk een zus van Jacoba.

De getuigenis van de Dulckens op 11 juni stond niet op zichzelf. Twee weken eerder, op 28 mei 1761, stonden Willem Jan en de familie Thieri ook al tegenover elkaar bij dezelfde notaris, en op 16 juli 1761 legde ook vroedvrouw Amarensje de Broeker (wonende op de Anjeliersgracht, de huidige Anjeliersstraat) een belastende verklaring onder ede af. Daaruit bleek dat Willem Jan vlak voor de bevalling had geprobeerd de vroedvrouw over te halen om bij de geboorte een valse vadersnaam op te geven — wat Jacoba pertinent weigerde. Op woensdag 12 maart 1760 was Willem Jan bovendien zelf bij de bevalling aan de Nieuwezijds Achterburgwal aanwezig geweest, had hij Jacoba tijdens de weeën vastgehouden en had zij ten overstaan van de vroedvrouw verklaard dat hij de vader was.

Ondanks de druk van de vader en de getuigenissen weigerde Willem Jan te trouwen. Sterker nog, op 16 januari 1763 liet hij opnieuw een buitenechtelijk kind dopen in de Oude Kerk (dochter Johanna Willemina, bij Henderina van Wieringa). Lang heeft Willem Jan zijn leven hierna niet meer kunnen voortzetten: op 19 augustus 1763 werd hij in Amsterdam begraven. Bij het opmaken van zijn nalatenschap en schuldenlijst duikt tot slot een laatste opvallende naam op: er was slechts één persoon van wie de overleden Willem Jan nog geld tegoed had — Johan Lodewijk Dulcken.

3. Catharina Koning en de Amsterdamse fictie: "Ouders dood" (1780–1795)

Na de Amsterdamse jaren verhuisde het gezin naar Hasselt (Overijssel), terwijl vader Louis I Dulcken zijn carrière later voortzette in Antwerpen en Parijs. Voor de kinderen die in de Republiek achterbleven, werd de afstand tot hun ouders steeds groter — wat leidde tot opmerkelijke tegenstrijdigheden in de Nederlandse ondertrouwregisters:

14 januari 1780: Wanneer dochter Susanna Maria Dulken in Amsterdam in ondertrouw gaat met de 42-jarige Willem van Hoesem, is haar moeder Catharina Koning nog springlevend in Amsterdam aanwezig om haar dochter bij te staan ("geassisteert met haar moeder Catharina Kooning"). In Amsterdam is haar overlijden echter nergens te vinden; waarschijnlijk is zij later naar Frankrijk getrokken om zich bij haar man te voegen en is zij in Parijs overleden (waarna Louis I daar hertrouwde met ene Anna).




17 april 1795: Wanneer zoon Jan Dulken (geboren in Hasselt, Overijssel) in Amsterdam in ondertrouw gaat met Margaretha Koers, noteert de klerk van de schepenbank strak en zakelijk dat beide ouders zijn overleden ("ouders dood").


Was dit bittere ernst of een administratieve noodoplossing? In het revolutiejaar 1795 was het verkrijgen van rechtsgeldige ouderlijke toestemming uit het door de Terreur geteisterde Frankrijk nagenoeg onmogelijk. Door zijn ouders als overleden op te geven, kon Jan zijn huwelijk in Amsterdam zonder vertraging voltrekken.

4. De Parijse realiteit: Tussen hofadel en guillotine

Dat vader Louis I Dulcken in 1795 in werkelijkheid nog springlevend was, bewijst een officiële Parijse akte van 31 augustus 1795 (14 Fructidor Jaar III). Daarin treedt Louis Dulken, facteur de clavecin, woonachtig aan de rue Martin et du Figuier N° 32, op als borg voor zijn echtgenote (citoyenne Dulken). Zoon Louis II zou bij zijn eigen huwelijk in 1799 met Sophie Lebrun bovendien trots verklaren dat zijn vader koninklijk instrumentenbouwer aan het hof van Lodewijk XVI was geweest.

Dat Parijse milieu leefde in die jaren op het scherp van de snede. Een treffend voorbeeld is Johan Jacob Schnell(1740–1825), uitvinder van het anemochord, die zes jaar lang als gezel bij Dulcken in Nederland had gewerkt en ook in Antwerpen nog met Louis Dulcken samenwerkte voordat hij naar Parijs vertrok. Vanwege zijn banden met het Franse hof (hij was hofinstrumentenmaker van de gravin van Artois) ontkwam Schnell tijdens de Franse Revolutie maar ternauwernood aan de guillotine; dankzij het kordate ingrijpen van zijn vrouw wist hij op het nippertje te vluchten.

 

 

Bijlage: Bronnen en akten

1. Verklaring van vroedvrouw Amarensje de Broeker (Amsterdam, 16 juli 1761)

Notarieel archief Amsterdam, notaris Kier van der Piet (recolliment op 17 juli 1761):

"Op den sestienden Julij des Jaars Seventien hondert, éen en sestig, compareerde voor mij Kier van der Piet, openbaar Notaris te Amsteldam, Juffer Amarensje de Broeker, huisvrouw van Seger van Rossen, Vroedvrouw, woonende binnen deze Stad op de angeliersgragt, getuige van competenten ouderdom en heeft ten verzoeke van Juffrouw Jacoba Geertruy Thieri minderjarige ongehuwde doghter geadsisteert met haar vader Bernardus Thieri, mede alhier woonagtig, voor de opreghte waarheid getuigt en verklaard:

Dat in het laatst van de maand februarij of in’t begin van de maand maart des Jaars 1760 als wanneer de requirante in deze in de kraam moest en op het laatst liep (zonder datzij getuige eghter in de precise dag te noemen, bepaalt wil zijn) bij en ten huize van getuige is gekomen de persoon van Willem Jan van den Bergh, makelaar hier ter Stede, en aan haar getuige heeft voorgestelt, dat zij getuige de requirante zoude versoeken om bij haar requirantes toen aanstaande verlossing in plaats van zijn Naam een andere naam op te geven, waarop zij getuige aan hem Willem Jan van den Bergh geandwoord heeft dat zij het der requirante wel zoude zeggen maar haar niet raade om zulks in’t geheel niet goed was, dat zij getuige eenige dagen daarna ook het geene door hem Willem Jan van den Bergh aan haar getuige was voorgestelt, aan de requirante gezegt hebbende en met bijvoeginge, dat zij getuige zulks te doen aan haar requirante niet raade want dat het in’t geheel niet goed was, zij requirante daar op aan haar getuige heeft geandwoord dat zij het ook nooit doen zoude.

Dat vervolgens op woensdag den 12den maart van’t zelve Jaar 1760 ’S morgens om agt uuren, zij getuige bij de requirante (toen op den Nieuwenzijds agterburgwal bij de huiszittensteeg woonagtig) om haar requirante te verlossen is gehaalt geworden, dat zij getuige aldaar gekomen zijnde de voornoemde Willem Jan van den Bergh alle mogelijke hulp en adsistentie aanhaar regte toebragt, zoo als ook hij Willem Jan van den Bergh ’s avonds toen de requirante zich in barenswee bevond, haar requirante heeft vastgehouden en present is geweest dat zij getuige aan haar requirante heeft gevraagdt wie de vader was van het kind daar zij requirante van stond verlost te worden, en dat zij requirante daarop andwoorde dat hij Willem Jan van den Bergh de vader was waarop zij zegte van een zoon verlost is.

Gevende zij getuige voor redenen van wetenschap, dat zij getuige het voorenstaande verklaarde gezien heeft, gehoort en bijgewoont overzulks bereid zijnde, al het zelve des gerequireert wordend met Solemmeelene eede te bevestigen."

(Samenvatting: Vroedvrouw Amarensje de Broeker bevestigt onder ede ten overstaan van de getuigen Henricus Ottens en Cornelis van Santen Junior — en bekrachtigd door burgemeesteren op 17 juli 1761 — dat makelaar Willem Jan van den Bergh haar vergeefs vroeg om bij de bevalling van 12 maart 1760 een valse vadersnaam te noteren, en dat hij tijdens de bevalling zelf aanwezig was terwijl Jacoba hem als vader aanwees.)

 

 

2. Ondertrouw Susanna Maria Dulken & Willem van Hoesem (Amsterdam, 14 januari 1780)

"Compareerden als vooren Willem van Horsen [Hoesem], van Amst[erdam], gereformeert, oúd 42 jaren, in de Oude Looijersstraat, oúdst licentiaat, en Susanna Maria Dülken, van Amst[erdam], gereformeerd, oúd 24 jaren, op de Reguliersgragt, geassisteert met haar moeder Catharina Kooning." (Kantlijn: "Moeder's Consent geet ingebragt")

 

 

3. Ondertrouw Jan Dulken & Margaretha Koers (Amsterdam, 17 april 1795)

"Den 17 April 1795. Compareerden als vooren Jan Dulken, van Hasselt, geref:, oud 27 jaren, in de Lijdse kruisstraat onder de Bank van Lening, ouders dood, gead: met Dirk Steen, in de Langelijdse dwarsstraat. Margaretha Koers, van Giethoorn, geref:, oud 24 jaren, op de Kijzersgragt, ouders dood, gead: met Jannetje Fredriks Smienk, op de Brouwersgragt."

 

 

4. Borgstelling Louis Dulken (Parijs, 31 augustus 1795 / 14 Fructidor Jaar III)

"Suite du 14 fructidor l’an trois. Aujourd'hui est comparu Louis Dulken facteur de clavesin demt à Paris rue Martin et du figuier N°32 lequel a dit qu'il se rend caution de la citoyenne Dulken son épouse envers le citoyen Bouvet pour la somme de cinq mille neuf cens quatre livres portée au jugement du 2 du présent et a signé: Louis Dulcken.”