Klavecimbelbouw en Komedie: De Commedia dell’arte en de Migratie van de Familie Dulcken (1764)
Peter Jakob Horemans 1733 - HOFCONCERT IN KASTEEL ISMANING (SCHILDERIJ)
Beiers Nationaal Museum
Voor het zomerkasteel van de prins-bisschoppen van Freising in Ismaning heeft het hofgezelschap zich verzameld. Terwijl de tafel wordt gedekt en de gasten zich aan een van de speeltafels aan het kaarten zijn, heeft zich op de voorgrond een groepje verzameld rond een klavecinist met zijn instrument. De gastheer, prins-bisschop Johann Theodor, leunt nonchalant tegen de rugleuning van de stoel van de musicus. De jongere broer van de regerende Beierse keurvorst is te herkennen aan zijn gelaatstrekken en het met briljanten bezette borstkruis. De schilder van het schilderij heeft zichzelf afgebeeld. Hij kijkt, leunend over de balustrade, neer vanaf de eerste verdieping van het paleis. De uit Antwerpen afkomstige Peter Jacob Horemans geeft in zijn talrijke portretten en gezelschapsstukken een levendig beeld van het leven aan het keur-Beierse hof.
Van Antwerpen naar Beieren: De verrassende band tussen de families Dulcken en Horemans
In het Europa van de achttiende eeuw waren kunstschilders en muziekinstrumentenbouwers vaak onderdeel van dezelfde hechte netwerken. Een prachtig voorbeeld hiervan is de dubbele verbintenis tussen twee beroemde families uit de Zuidelijke Nederlanden: de schildersfamilie Horemans en de klavecimbel- en pianobouwersfamilie Dulcken. Hun paden kruisten elkaar op een cruciaal familiemoment in Antwerpen en kregen jaren later een onverwacht vervolg aan het keurvorstelijk hof in München.
Antwerpen, 1764: Een emotioneel afscheid op het doek
In het midden van de achttiende eeuw gold Antwerpen als een bruisend centrum voor zowel de schilderkunst als de bouw van hoogwaardige toetsinstrumenten. In deze stad hadden de beroemde klavecimbelbouwer Johannes Daniel Dulcken (1706–1757) en zijn vrouw Susanna Maria Knopff naam gemaakt. Na het overlijden van Johannes Daniel in 1757 bleef weduwe Susanna nog enkele jaren in Antwerpen, maar in 1763 brak er een nieuw hoofdstuk aan: het vertrek van een deel van de familie van Antwerpen naar Brussel.
Dit specifieke moment van vertrek in 1763 werd vereeuwigd door de Antwerpse schilder Jan Josef Horemans (de Jonge, 1714–1792). Op dit bijzondere genre- en familieportret legde Horemans het afscheid en vertrek vast van grootmoeder Susanna, samen met haar dochter, haar schoonzoon en Louis' oom Johannes Dulcken richting Brussel. Op dat moment was de kleine Johann Ludwig (Louis) Dulcken (geboren in 1761) nog een peuter van ongeveer drie jaar oud.
Na enkele jaren kwam er echter een einde aan het Brusselse avontuur. Toen het daar tussen 1765 en 1769 misging, besloot grootmoeder Susanna de stad te verlaten om zich in Hasselt (Overijssel) te vestigen, waar de familie een nieuw bestaan opbouwde.
Van de Lage Landen naar het Beierse hof
Toch lag de toekomst van de jonge Louis Dulcken niet in de Noordelijke Nederlanden, maar in Zuid-Duitsland. Rond 1779 trok hij naar München, destijds onder keurvorst Karl Theodor een van de belangrijkste culturele centra van Europa. Daar klom hij binnen enkele jaren op tot hofpianobouwer (Mechanischer Hofklaviermacher).
Opmerkelijk genoeg liep het spoor van de familie Horemans al veel langer naar precies dezelfde hofstad. Peter Jakob Horemans (1700–1776) — de oudoom van Jan Josef Horemans de Jonge — was al in 1727 naar München verhuisd en had er carrière gemaakt als gerespecteerd keurvorstelijk hofschilder, beroemd om zijn portretten en muzikale gezelschapsstukken. Zo raakten beide Antwerpse kunstenaarsfamilies, over generaties en landsgrenzen heen, verbonden met hetzelfde Beierse hofmilieu.
Een muzikaal huwelijksgeschenk in München (1799–1800)
De nauwe verwevenheid tussen deze kunstenaars- en muziekfamilies kreeg rond de eeuwwisseling een prachtige muzikale bekroning in München. Toen Johann Ludwig (Louis) Dulcken in april 1799 in het huwelijk trad met de gevierde pianiste en componiste Sophie Lebrun, schreef haar oom — de componist en dirigent Franz Danzi — speciaal voor deze gelegenheid zijn Pianoconcert in Es-groot, op. 4.
Het werk draagt niet voor niets de persoonlijke opdracht “à Madame Dülcken née Le Brun”. In 1800 beleefde dit pianoconcert zijn première in München, hoogstwaarschijnlijk met Sophie zelf aan de vleugel en begeleid door leden van de vermaarde Münchener Hofkapelle. Daarmee kwam de reis die ooit op een Antwerps schilderij van Horemans was vastgelegd tot een schitterend artistiek hoogtepunt: een huwelijk tussen twee grote muzikale dynastieën, bezegeld met een nieuw meesterwerk op een Dulcken-instrument.
