Mozart brieven

Wanneer Louis Dulcken en Sophie Lebrun in München hun huwelijk bezegelen, trouwt hij niet zomaar een begaafde zangeres en pianiste. Hij stapt rechtstreeks binnen in het hart van de absolute Europese muziekelite. Wie een encyclopedie openslaat, leest al snel over Sophie’s briljante concertreizen en composities. Maar er is een veel levendigere, eerlijkere en onverdachtere getuige van het muzikale DNA dat door Sophie’s aderen stroomde: de familie Mozart – en zelfs de familie Bach.

In de ongefilterde, vaak messcherpe brieven van Wolfgang Amadeus en zijn vader Leopold Mozart duikt Sophie’s familie telkens weer op als de gouden standaard van muzikaal vakmanschap. Wie de getuigenlijst en de familiebanden van het Münchense huwelijk bekijkt – met onder anderen oom Franz Danzi en theaterdirecteur Theobald Marchand als getuigen – ziet een fascinerend netwerk waarin de top van de legendarische Mannheimer Schule samenkomt.

De Grootvader en de Ouders: Van Mannheim naar de Scala van Milaan, Londen en Wenen

Wolfgang Amadeus Mozart had doorgaans weinig geduld met middelmatigheid – zeker in Salzburg ergerde hij zich kapot aan halfbakken musici. In Mannheim en later in München trof hij echter een heel ander kaliber: doorgewinterde topprofessionals. Aan het hof aldaar schitterde Sophie’s grootvader, Innocenz Danzi (sinds 1754 eerste cellist), wiens spel door Mozart zeer werd bewonderd.

Zijn talent gaf Innocenz door aan zijn kinderen, onder wie Sophie’s moeder, de geniale sopraan Franziska Danzi (geboren in 1756 en overleden in 1791 – exact dezelfde levensjaren als Mozart zelf). Zij trouwde met de al even beroemde hoboïst Ludwig August Lebrun, Sophie’s vader. Samen vormden de Lebruns een muzikaal droomkoppel dat Europa veroverde.

Hun internationale triomfen kenden nauwelijks gelijke:

De opening van La Scala (Milaan, 1778): In de zomer van 1778 reisde het pasgetrouwde koppel door Italië. Het leverde Franziska de ultieme eer op: op 3 augustus 1778 schitterde zij als de vrouwelijke hoofdrolspeler in de feestelijke opening van het wereldberoemde operahuis Teatro alla Scala in Milaan, waar zij de sterren van de hemel zong in de speciaal voor die gelegenheid geschreven opera L’Europa riconosciuta van Antonio Salieri.

Londen en Johann Christian Bach (1777–1781): Haar roem reikte ook tot over het Kanaal. Niemand minder dan Johann Christian Bach (de "Londense Bach") haalde het echtpaar naar Londen en liet Franziska vanaf het najaar van 1777 schitteren als gevierde prima donna aan het King’s Theatre. Na haar Londense debuut in Bachs Orione componeerde Bach in 1778 de opera La clemenza di Scipione speciaal voor haar. In de hoofdrol van Arsinda triomfeerde zij met de aria "Infelice! in van m'affanno", waarin haar stem een adembenemend duel aanging met de hobo van haar man. Midden in deze triomfantelijke Londense periode werd hun dochter Sophie Lebrun in 1781 in Londen geboren.

Hoe hoog het echtpaar Lebrun daarna in het Duitstalige gebied aangeschreven stond bij de familie Mozart, blijkt wel uit de brief die vader Leopold Mozart op 21 februari 1785 vanuit Wenen schreef. Leopold, die normaliter op iedere gulden lette, meldt vol ontzag aan zijn dochter Nannerl dat voor hun concerten in het Weense theater al dagen van tevoren geen loge meer te krijgen was en dat zij "erschröckl: viel Geld einnehmen" (verschrikkelijk veel geld zouden verdienen).

🇳🇱

De Brief van Mozart aan zijn Vader (Maart 1781)

Origineel citaat:

"am Mittwoch den 21. und Montag den 28. hat er es erlaubt. der H. Le Brun u. seine Fr. im Theater. gestern den 18) war keine Loge mehr für’s erste Concert zu bekommen. Diese Leute werden recht viel Geld machen. — Nun komer auf den 2.tn Brief, da dingser nur einige Minuten vor unserer Ankunft Dein Brief gebracht würde. Ich bin äußerst betrübt, daß dein forte piano in einem so schlechten Zustand ist."

Vertaling:

"Op woensdag de 21e en maandag de 28e heeft hij het toegestaan. De heer Le Brun en zijn vrouw in het theater. Gisteren (de 18e) was er al geen loge meer te krijgen voor het eerste concert. Deze mensen zullen heel wat geld verdienen. — Nu kom ik op de tweede brief, aangezien slechts enkele minuten vóór onze aankomst jouw brief werd bezorgd. Ik ben uitermate bedroefd dat jouw fortepiano in zo'n slechte toestand verkeert."

Am Mittwoch dς 23, und Montag dς 28tς sind die 2 accademiς des hς: Le brunu seiner Fr: im Theater. Schon den 18tς war keine Loge mehr fürs erste Concert zu bekomς. diese Leute werdς erschröckl: viel Geld einnehmς.

LEOPOLD MOZART TO HIS DAUGHTER, 1 ST. GILGEN À Madame / Madame de Sonnenbourg /née de Mozart / à Salzbourg To be delivered to the Tanzmeisterhaus2 Vienna – Monday, 21st Febr., 1785  On Wednesday the 23rd, and Monday the 28th there are 2 concerts in the theatre given by Herr Lebrun and his wife. Even on the 18th there was not a single box more to be had for the first concert. These people will take in terrifying amounts of money.

 Brief, 1785-02-21 und 1785-02-22

  Wien – Montag dς 21tς  Febrς. 1785 Mein erstes Schreibς werdet ihr erhaltς habς, – ich glaubte, daß mir die Kälte von dς Reise gänzlich aus dem Leibe wäre: allein gestern abends merkte ich Schmerzς am linckς Schenkl, und ehe ich noch ins Bette stieg, fand ich das wirklich ein Revmatismus da war. Ich musste demnach heute morgens im Bette Klett= wurzlthée nehmς und stand erst um halbe 2 auf, um zu mittage zu speisς, wo mir der Fr: Schwagerin jüngste Schwester Ms:lle Sophia Gesellschaft leistete, und itzt wirkl: abends um 8 uhr noch beÿ mir ist, weil dein Brudς, seine Frau, und der Heinrich Mittags beÿ hς: v Trattern speistς, ich mich aber, leider, entschuldigς lassς musste: Auf den Abend aber ist dein Brudς in einem grossς Concert beÿm Graf Cizi, wo hς: Le brun und seine Frau sich das erste mahl producierς; die Schwägerin aber und Marchand sind im Concert beÿ hς: v Ploÿer unserm Agenten. Heute wirds wohl wiedς 1 uhr werdς, bis wir, wie gewöhnlich, ins Bette komς. den 17tς, am donerstage, speisstς wir beÿ deines Bruders Schwiegermutter, dς Frau Weber, wir warς nur wir 4, die Weberin und ihre Tochter Sophie, den die älteste tochter ist in Gratz. ich muß dir sagς, daß das Essen nicht zu viel und nicht zu wenig, anbeÿ unvergleichlich gekocht war: das Gebrattene war ein schöner grosser Phasan, – alles überhaupts vortreflich zugericht. Freÿtag den 18tς war tafel beÿm jüngern Stephani, wo niemand als wir 4, dan hς: Le brun, seine Frau, der Carl Canabich und ein geistlicher warς. Nun, zum Voraus gesagt, ist hier an keinς Fastetag zu gedenkς. Es wurde nichts als Fleischspeisς aufgetragς, und der Phasan war zur Zuspeise im Kraut, das übrige war Fürstlich, am Ende Austern, das herrlichste Confect, und viele Boutellien champagner wein nicht zu vergessς. überall Coffeé, – das versteht sich. von da fuhrς wir in deines Brudςs 2te accademie um 7 uhr auf die Mehlgrube. die abermahl herrlich war. Henry spielte ein Violin= Concert. der hς: Stephani fragte gleich um dich wiedς, und wir konntς nicht aufhörς von dς altς Hackς zu redς. Noch hat man hier keine fastenspeiß gegeben.

Elemden 20tς gestern, warς wir beÿ einer Tafl von 21 Personς beÿ hς: Schauspieler Miller. das war auch herrlich, aber nicht so übertriebς. Er muß ein grosses quartier habς, weil er 8 Kindς hat, dafür er 700 f jährlich bezahlς muß. hς: Stephani hat ein kleines quartier, – bezahlt aber 500 f dafür, weils auf dem Michaelerplatz nahe beÿm Theater ist. –  Am Mittwoch dς 23, und Montag dς 28tς sind die 2 accademiς des hς: Le brunu seiner Fr: im Theater. Schon den 18tς war keine Loge mehr fürs erste Concert zu bekomς. diese Leute werdς erschröckl: viel Geld einnehmς. – Nun kome auf deinς 2tς Brief, da dς erste ebς einige Minutς vor unserer Ankunft deinem Brudς ge= bracht wurde. Ich bin äuserst betroffς, daß euer Fortepiano in einem so schlechtς Stande ist. – dermahl ist nichts daran zu thun, und Gott weis, wen und woher dς Egedacher einς Gesellς bekomt. Von hier ist wenig odς gar keine Hofnung. unterdessς machet Anstallt, daß ihr mein grosses Clavicord hinaus nehmt. wen es der geistliche hς: Egedacher in Salzbς gut einstimt, so wird es sich so leicht nicht verstimς. Nur daß es sicher in Stroh und wohl zugedeckt hinaus geführt wird: wen nur jemand wäre, der es sicher in Salzburg aufgebς könnte. Es muß aus dem fuß herausgehobς werdς: den fuss legt man dan oben auf die Deckς darauf, daran liegt nichts. kurz! bringts hinaus! so bald ihr wollt und könnt. Dienstag dς 22tς. Heut frühe hab abermahl klettwurzς thee genomς und bin erst um halbe 11 uhr aufgestandς. hς: und Md:me Lebrun waren beÿ uns bis halbe 2 uhr. um 2 uhr giengς wir zum Mittagessen, wie täglich. Nun, da dieses schreibe, ists schon wiedς 5 uhr, es schneÿet ganz erbärmlich und geht ein erstaunlicher Wind, der die ohnehin wenig gehaitztς Zimer jämerlich ausblässt. Noch war ich beÿ keinem Menschς, weil zu fuss noch nie aus dem Hauß kam, als nach St: Stephan um Mess zu hörς, welches sehr nahe ist. Ich bin durch die

kältς Winde so abgeschreckt, daß ich gewiß nicht nach Hauß reise, bis nicht gelinderes Wetter komt. Mir ist sehr bange, wie es mit der accademie für den Heinrich gehς wird, erstlich fand ich, daß er, als ich ihn in Münchς hörte, sich mehr verschlechtert, als verbessert hatte: und seine Geige nicht viel taugt. 2tens komς just des Le Brun 2 accademiς vor seiner: die einς erschröcklichς Zulauf habς. kan ich den hς: Lebrun dahin bringς, daß er beÿ des Marchands accademie etwas blässt, so kan die Sache noch gut ausfallς: sonst ists gefährlich, weil die Unkostς sich schon fast auf 200 f belauffς. genug! wir werdς sehς, wie es geht. Bekannte habe unterdessς beÿ accademien angetroffς: zum Beÿspiel, den Baron  van Swieten, beÿ dem auch im Hauß ware, die 2 Schwestern die Gräfin thun und Wallenstein. einς Baron Freyberg; Baron Nagl; den Preußς: Residentς hς: vJacobi; den Benedict Edelbach; den hς: vSonen=  felsu seine Frau. den hς: Starzer, den hς: Aspelmayr[,] den Fürst Baar; Fürst auersperg; und verschiedene andςe, die mir nicht beÿfallς. – die Haÿrath des Ver= walter im Johansspithal scheint mir nicht ungeschickt zu seÿn. daß sich aber die Katherl mit dem Hofapoteker foppen lässt, ist etwas schon gewöhnliches, – sie macht auf alle Wittwer Anspruch: – ich wünschte ihrs von ganzem Herzen, er wäre für sie eben nicht zu gut. Deines Bruders Carl ist wiedς ganz gesund. Wir alle Küssen euch von ganzem Herzς, der Fr: Schwagerin Fr: Mutter und Schwester empfehlς sich gleichfals Beyder seÿts. Dem hς: Sohn muß ich im Vertrauς sagς, daß ich hier aus einer Unterredung abgenomς, daß sein hς: Bruder hier seine Frau sehr übl behandelt, und so gar sie mit Schlägς beehren soll. Nun küsse euch und die Kindς nochmals von Herzen, und bin dς alte redliche vatter Mozart mp die Geschichte der Baase in Augspς kanst dir leicht einbildς, ein domherr hat ihr Glück gemacht. – So bald Zeit habe werde ein höllischς Brief

von hier nach Augspς: schreibς, als hätte ichs in Wien erfahren. das lustigste dabeÿ ist, – daß alle die Presentς, die sie bekahm, und so aller Welt in die Augς fielen, alles, alles ihr ihr hς: oncle von Salzbς schickte. – welche Ehre für mich! –

Modern Nederlands

LEOPOLD MOZART AAN ZIJN DOCHTER,

1 St. Gilgen

Aan Madame / Madame von Sonnenburg / geboren von Mozart / te Salzburg

Af te geven bij het Tanzmeisterhaus

Wenen – Maandag 21 februari 1785

Brief, 21-02-1785 en 22-02-1785

Wenen – Maandag 21 februari 1785

Mijn eerste brief zullen jullie inmiddels hebben ontvangen. Ik dacht dat ik de kou van de reis helemaal kwijt was, maar gisteravond merkte ik pijn aan mijn linkerbeen, en nog voordat ik in bed stapte, ontdekte ik dat het echt reuma was. Ik moest vanochtend dus in bed kliswortelthee drinken en ben pas om half twee opgestaan om te lunchen. De jongste zus van je schoonzus, juffrouw Sophie, hield mij daarbij gezelschap, en zij is nu om acht uur 's avonds nog steeds bij me, omdat je broer, zijn vrouw en Heinrich tussen de middag bij meneer Von Trattner aten en ik mij helaas moest laten verontschuldigen. Vanavond is je broer bij een groot concert bij graaf Zichy, waar meneer Lebrun en zijn vrouw voor het eerst optreden; je schoonzus en Marchand zijn echter bij het concert van meneer Von Ployer, onze zaakwaarnemer. Vanavond zal het wel weer één uur worden voordat we zoals gewoonlijk naar bed gaan.

Op donderdag de 17e aten we bij de schoonmoeder van je broer, mevrouw Weber. We waren alleen met ons vieren, mevrouw Weber en haar dochter Sophie, want de oudste dochter is in Graz. Ik moet je zeggen dat het eten niet te veel en niet te weinig was, en bovendien onvergelijkelijk goed gekookt: het gebraad was een mooie grote fazant – alles was voortreffelijk bereid. Vrijdag de 18e was er een diner bij de jongere Stephanie, waar niemand was behalve wij vieren, en verder meneer Lebrun, zijn vrouw, Carl Cannabich en een geestelijke. Nu, om maar meteen met de deur in huis te vallen: hier denkt men aan geen enkele vastendag. Er werden alleen maar vleesgerechten opgediend, en de fazant was een bijgerecht in zuurkool; de rest was vorstelijk – tot slot oesters, het heerlijkste gebak en niet te vergeten vele flessen champagne. Overal koffie, dat spreekt voor zich. Van daaruit reden we om zeven uur naar het tweede concert van je broer in de Mehlgrube, dat opnieuw geweldig was. Heinrich speelde een vioolconcert. Meneer Stephanie vroeg meteen weer naar jou en we konden maar niet ophouden over vroeger te praten. Men heeft hier tot nu toe nog geen enkel vastengerecht geserveerd.

Gisteren, de 20e, waren we bij een diner voor 21 personen bij de acteur meneer Müller. Dat was ook heerlijk, maar niet zo overdreven. Hij moet een grote woning hebben omdat hij acht kinderen heeft, waarvoor hij 700 gulden per jaar moet betalen. Meneer Stephanie heeft een kleine woning, maar betaalt daar 500 gulden voor omdat die aan de Michaelerplatz vlak bij het theater ligt. Op woensdag de 23e en maandag de 28e zijn de twee concerten van meneer Lebrun en zijn vrouw in het theater. Al op de 18e was er geen loge meer te krijgen voor het eerste concert. Deze mensen zullen schrikbarend veel geld verdienen.

Nu kom ik op je tweede brief, aangezien de eerste slechts enkele minuten voor onze aankomst bij je broer werd bezorgd. Ik ben zeer ontdaan dat jullie fortepiano in zo’n slechte staat verkeert. Op dit moment is er niets aan te doen, en god weet wanneer en waarvandaan Egedacher een knecht krijgt. Vanuit hier is er weinig of helemaal geen hoop. Tref intussen voorbereidingen om mijn grote klavichord naar buiten (naar St. Gilgen) te halen. Als de geestelijke meneer Egedacher in Salzburg het goed stemt, zal het niet zo snel ontstemd raken. Zorg er alleen voor dat het veilig in stro en goed toegedekt wordt vervoerd – was er maar iemand die het in Salzburg veilig op transport kon zetten. Het moet uit het onderstel worden getild; het onderstel leg je dan boven op de dekens, dat kan geen kwaad. Kortom: haal het naar buiten zodra jullie willen en kunnen!

Dinsdag de 22e. Vanochtend heb ik opnieuw kliswortelthee gedronken en ben ik pas om half elf opgestaan. Meneer en mevrouw Lebrun waren tot half twee bij ons. Om twee uur gingen we lunchen, zoals elke dag. Nu ik dit schrijf is het alweer vijf uur; het sneeuwt erbarmelijk en er staat een enorme wind die de toch al nauwelijks verwarmde kamers jammerlijk uitblaast. Ik ben nog bij niemand op bezoek geweest, omdat ik te voet nog niet buiten ben geweest behalve naar de Stephansdom om de mis te horen, wat heel dichtbij is. Ik ben door de koude wind zo afgeschrikt dat ik zeker niet naar huis reis voordat er milder weer komt.

Ik maak me grote zorgen over hoe het zal gaan met het concert voor Heinrich. Ten eerste vond ik, toen ik hem in München hoorde, dat hij eerder achteruit dan vooruit was gegaan, en zijn viool deugt niet veel. Ten tweede vinden precies vóór zijn concert de twee concerten van Lebrun plaats, die een enorme toeloop hebben. Als ik meneer Lebrun zover kan krijgen dat hij op het concert van Marchand iets op de hobo speelt, kan het nog goed aflopen; anders wordt het gevaarlijk, omdat de onkosten al oplopen tot bijna 200 gulden. Genoeg! We zullen zien hoe het gaat.

Intussen ben ik bij concerten bekenden tegengekomen: bijvoorbeeld baron Van Swieten, bij wie ik ook thuis ben geweest, de twee zussen gravin Thun en gravin Waldstein, een baron Freyberg, baron Nagel, de Pruisische gezant meneer Von Jacobi, Benedict Edelbach, meneer Von Sonnenfels en zijn vrouw, meneer Starzer, meneer Aspelmayr, vorst Paar, vorst Auersperg en verschillende anderen die me even niet te binnen schieten.

Het huwelijk van de beheerder in het Sint-Janshospitaal lijkt me geen slecht idee. Maar dat Katherl zich voor de gek laat houden door de hofapotheker is inmiddels niets nieuws – zij maakt aanspraak op alle weduwnaars. Ik zou het haar van harte gunnen, hij zou zeker niet te goed voor haar zijn. Het zoontje van je broer, Carl, is weer helemaal gezond. Wij kussen jullie allemaal van harte; de moeder en zus van je schoonzus laten jullie beiden eveneens groeten.

Aan je man moet ik in vertrouwen vertellen dat ik hier uit een gesprek heb opgemaakt dat zijn broer hier zijn vrouw zeer slecht behandelt en haar zelfs zou slaan. Nu kus ik jullie en de kinderen nogmaals van harte en verblijf uw oude, oprechte vader Mozart (eigenhandig ondertekend).

Het verhaal over ons nichtje in Augsburg kun je je wel voorstellen: een kanunnik heeft haar aan haar fortuin geholpen. Zodra ik tijd heb, zal ik vanuit hier een vlammende brief naar Augsburg schrijven, alsof ik het pas in Wenen heb gehoord. Het grappigste hierbij is dat alle cadeaus die zij kreeg en die iedereen zo opvielen, zogenaamd allemaal door haar oom uit Salzburg waren gestuurd. Wat een eer voor mij!