Multimedia Art Productions

Franz Xaver Wagenshön, L’archiduchesse Marie-Antoinette au clavecin, avant 1770. Huile sur toile, Kunsthistorisches Museum, Vienne.

De Oostenrijkse aartshertogin Marie Antonia Josepha Johanna arriveerde op veertienjarige leeftijd aan het Franse hof. Na haar huwelijk in mei 1770 met de dauphin, Louis-Auguste, werd zij kroonprinses van Frankrijk onder de naam Marie Antoinette. Toen haar echtgenoot vier jaar later als Lodewijk XVI de troon besteeg, werd zij koningin van Frankrijk.^1
Marie Antoinette was van jongs af aan sterk artistiek gevormd. Ze was een bekwame zangeres, danseres—met lessen van de invloedrijke balletmeester Jean-Georges Noverre—en instrumentaliste. Muziek speelde een centrale rol in haar leven. Volgens haar hofdame Jeanne-Louise-Henriette Campan gaf de jonge dauphine, ondanks een druk schema van hofceremonies en sociale verplichtingen, dagelijks een aanzienlijk deel van haar tijd aan muziek, die al snel haar voornaamste bezigheid werd.^2

Haar favoriete instrument was de harp, die zij met grote toewijding bespeelde. Hoewel haar exacte technische niveau onbekend blijft, is duidelijk dat zij intensieve lessen volgde bij de Duitse harpist Philipp Joseph Hinner, die in 1774 werd benoemd tot haar ‘maître de harpe’ en hofharpist.^3 Hinner trad regelmatig op in het Concert Spirituel en componeerde vermoedelijk duetten voor uitvoeringen met de koningin zelf.

Christoph Willibald Gluck

Naast de harp speelde ook de operawereld een belangrijke rol aan het hof. Marie Antoinette was een belangrijke beschermvrouwe van Christoph Willibald Gluck, die haar muziekleraar werd. Hij onderwees haar in klavecimbel, fluit en zang, en mogelijk stimuleerde hij ook haar interesse in compositie.^4 Haar reputatie als muzikale vorstin verspreidde zich door heel Europa en trok de aandacht van componisten als Wolfgang Amadeus Mozart, die hoopte via haar een positie aan het Franse hof te verkrijgen.^5
Tijdens zijn reis naar Parijs in 1777–1778 componeerde Mozart liederen op Franse teksten, mogelijk bedoeld als muzikaal visitekaartje. De keuze voor Franse teksten en een begeleiding die zich leent voor harp, suggereert een bewuste afstemming op de muzikale smaak van het hof.^6

Marie Antoinette met de roos

Muziek aan het hof van Marie Antoinette was echter meer dan louter artistieke expressie. Zij functioneerde ook als een symbool van verfijning, status en sociale representatie. De harp kreeg in dit kader een bijzondere betekenis: niet alleen als instrument, maar ook als visueel en cultureel object. Zoals recent onderzoek suggereert, werd de harp ingezet als een middel om elegantie en sensualiteit te benadrukken, waarbij de houding van de speelster een belangrijk onderdeel van de esthetiek vormde.^7
Instrumentenbouwers speelden hierop in met rijkelijk versierde harpen. Zo vervaardigde Jean-Louis Naderman instrumenten die niet alleen muzikaal functioneel waren, maar ook als kunstobjecten werden gewaardeerd. Deze harpen waren vaak verguld, beschilderd en voorzien van allegorische decoraties, en kregen soms een prominente plaats binnen het interieur.^8
Hoewel de harp al vóór 1770 in Parijs bekend was, gaf de passie van Marie Antoinette aanleiding tot een ware rage. Tegelijkertijd onderging het instrument belangrijke technische ontwikkelingen. Bouwers als Sébastien Érard perfectioneerden het pedaalmechanisme, voortbouwend op eerdere innovaties van Georg Hochbrucker.^9 In samenwerking met virtuozen als Jean-Baptiste Krumpholtz werd de harp verder ontwikkeld tot een expressief en technisch veelzijdig instrument. Krumpholtz introduceerde nieuwe speeltechnieken en mechanische verbeteringen, waaronder resonantieversterkende systemen en dempers.^10
Ook componisten zonder harpachtergrond begonnen zich voor het instrument te interesseren. Jean-David Hermann schreef enkele van de vroegste harpconcerten door een niet-harpist, waaronder een concerto opgedragen aan Madame Élisabeth.^11
Mozarts Concerto voor fluit en harp (1778) past eveneens in deze context. Het werd gecomponeerd in opdracht van de hertog van Guînes voor uitvoering met zijn dochter. Opmerkelijk is dat het werk relatief weinig idiomatische harptechnieken bevat, wat mogelijk wijst op Mozarts ambivalente houding ten opzichte van het instrument.^12
Naast Mozart droegen ook andere componisten bij aan het harp-repertoire. De Chevalier de Saint-Georges schreef onder meer een sonate voor harp en fluit, terwijl Jean-Baptiste Cardon met zijn invloedrijke methode L’Art de jouer de la harpe (1784) een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van harptechniek en virtuositeit.^13
De opkomst van de harp aan het Franse hof weerspiegelt daarmee een bredere culturele dynamiek waarin muziek, esthetiek en sociale representatie nauw met elkaar verweven waren. Tegen de achtergrond van deze verfijnde wereld voltrok zich echter een ingrijpende historische omwenteling—met een afloop die het lot van Marie Antoinette voorgoed zou bezegelen.

Christoph Willibald Gluck



Neuchatêl Museum of Art & History

According to the previous owners, the instrument once belonged to Marie-Antoinette, Queen of France, who gave it to Mademoiselle de Trémauville, one of her ladies-in-waiting and fiancée of Lieutenant Georges de Montmollin, who died in Paris on 10 August 1792 during the storming of the Tuileries.
In 1745 the Ruckers harpsichord underwent a grand ravalement, most likely in Paris. By the end of this extensive modernisation process, the instrument had acquired two 58-key manuals and three sets of strings. Both the base and the decorative depictions of Jean de La Fontaine's fables, which are painted on a goldleaf ground, also date from 1745. The paintings on the inside of the lid and part of the soundboard are original (1632). According to the previous owners, the instrument once belonged to Marie-Antoinette, Queen of France, who gave it to Mademoiselle de Trémauville, one of her ladies-in-waiting and fiancée of Lieutenant Georges de Montmollin, who died in Paris on 10 August 1792 during the storming of the Tuileries.

The Erard piano once belonged to Marie Antoinette.



The guitar once belonged to Marie Antoinette.
THE GUITAR ORIGINALLY HAD FIVE STRINGS BUT WAS ADAPTED IN THE EARLY 19TH CENTURY 

Bronnen (voorbeeld literatuurlijst)
Antonia Fraser, Marie Antoinette: The Journey (London: Phoenix, 2001).
Jeanne-Louise-Henriette Campan, Mémoires (1823).
Grove Music Online, lemma “Hinner, Philipp Joseph”.
David Charlton, Gluck and the French Theatre in Vienna (Oxford, 1989).
Stanley Sadie, Mozart: The Early Years (Oxford, 2006).
Mozart Briefe und Aufzeichnungen.
Deirdre Loughridge (University of Chicago Press, 2016).
Musée de la musique Paris, collectie harp-instrumenten.
Grove Music Online, lemma “Érard, Sébastien”.
Grove Music Online, lemma “Krumpholtz, Jean-Baptiste”.
Rainer Gstrein, studies over vroeg klassiek harpconcertrepertoire.
Stanley Sadie.
Grove Music Online, lemma “Cardon, Jean-Baptiste”; “Saint-Georges, Joseph Bologne”.