De eerste en tweede in de Nes: getuigenverklaring 11 juni 1761

Sr Lodewijk Dülken orgelmaker en Catharina Kooning Echtelieden

Woonadres in de Nes verbij de kuipersteeg

Klavecimbels in de Amsterdamse Nes: van herbergier Beudeker tot het familienetwerk van Dulcken en Scheffer

 

Wie in de tweede helft van de achttiende eeuw door de Amsterdamse Nes wandelde, bevond zich in het kloppende hart van het uitgaansleven én de muziekhandel. De straat stond vol met tapperijen, logementen en bedrijvigheid. Een kleine advertentie in de Amsterdamsche Courant van donderdag 16 januari 1777 biedt een fascinerend inkijkje in deze wereld:

 

"By HENDRIK BEUDEKER, Castelein in de Star, in de Nes te Amsterdam, is uit de hand te Koop, een extra fraai CLAVECIMBAAL, zynde een Staart-Stuk, met twee Clavieren en drie Registers, gemaakt door H. RUCKERS, en vermaakt door den Beroemde mr. VAN DEN ELSKEN, te Antwerpen, is voor een matige Prys te Koop, te zien by bovengemelde."

 

Een Antwerps topstuk in een Amsterdamse herberg

 

Dat een kastelein een kostbaar klavecimbel te koop aanbood, was in die tijd heel gebruikelijk. Herbergen zoals De Star (ter hoogte van de huidige Nes 47–49) fungeerden als informele handelsbeurzen en ontmoetingsplekken voor kooplieden, reizigers en muzikanten.

Het instrument dat Hendrik Beudeker aanprees, was niet zomaar een klavecimbel. Het was gebouwd door een lid van de legendarische Antwerpse familie Ruckers, wier zeventiende-eeuwse zangbodems bekendstonden om hun ongeëvenaarde klank. Bovendien was het instrument "vermaakt" door "mr. Van den Elsken" — een fonetische spelling voor de gerenommeerde Antwerpse klavecimbelbouwer Jacobus van den Elsche (1689–1772). In het achttiende-eeuwse vakjargon betekende vermaken (ook wel ravalement genoemd) dat een oud instrument grondig werd gemoderniseerd en verbreed om aan de nieuwste muzikale eisen te voldoen. Zo'n gerestaureerde en uitgebreide Ruckers was destijds het neusje van de zalm.

Le facteur de clavecins de plus grand mérité après eux, était J. D. DULCKEN; il était Hessois. A présent il y en a un fort-bon à Anvers, nommé Bull, qui a été élève et apprenti de DULCKEN, et qui vend ses doubles çlaveçins cent ducats chaque, avec une simple caisse peinte et sans renflement ou pédales. Les ouvrages de Vanden Elsche, un Flamand, ont aussi beaucoup de mérite. Mais en général, les clavecins d'à-présent, faits ici sur le modèle de Ruckers, sont minces, faibles en voix, et très-inférieurs à ceux de nosmeilleurs facteurs en Angleterre." De l'état présent de la musique, Charles Burney, 1810, p. 36

De meest verdienstelijke klavecimbelbouwer na hen was J. D. DULCKEN; hij kwam uit Hessen. Momenteel is er een zeer goede klavecimbelbouwer in Antwerpen, genaamd Bull, die leerling en gezel van DULCKEN was en die zijn dubbele klavecimbels voor honderd dukaten per stuk verkoopt, met een eenvoudig beschilderde klankkast en zonder welving of pedalen. Ook de werken van Vanden Elsche, een Vlaming, verdienen veel lof. Maar over het algemeen zijn de huidige klavecimbels, die hier naar het model van Ruckers worden vervaardigd, dun, zwak van klank en ver onderdoen voor die van onze beste bouwers in Engeland.” Over de huidige toestand van de muziek, Charles Burney, 1810, p. 36

Van Antwerpen en de Karthuizersstraat naar de Nes: de familie Dulcken

Op nog geen honderd meter lopen van herberg De Star, direct voorbij de Kuipersteeg (tegenover de Barberstraat), speelde zich zestien jaar eerder een ander belangrijk hoofdstuk uit de klaviergeschiedenis af. Daar woonde rond 1761 de klavecimbelbouwer Johan Lodewijk (Louis) Dulcken I met zijn vrouw Catrina Koning.

Uit de Amsterdamse ondertrouwregisters van 7 mei 1756 blijkt dat de toen 22-jarige Johan Lodewijk afkomstig was uit Maastricht en de zoon was van de vermaarde klavecimbelbouwer Daniel Dulcken uit Antwerpen. Hij trouwde met de 24-jarige Amsterdamse Catrina Koning. In zijn eerste Amsterdamse jaren had de jonge Dulcken zowel gewoond als gewerkt in de Karthuizersstraat (in de Jordaan), in de panden genaamd "De Vier Seizoenen" — gelegen direct naast het Karthuizer Weduwenhofje, waarschijnlijk het laatste huis van het blok. Later verhuisde hij met zijn gezin naar het woonadres in de Nes ("voorbij de Kuiperssteeg, naast de Son"), terwijl hij zijn werkplaats in de Karthuizersstraat aanhield. Op 9 augustus 1761 werd op dit woonadres in de Nes hun zoon Johan Lodewijk (Louis) Dulcken II geboren. Deze jonge Amsterdammer zou later uitgroeien tot een van de beroemdste pianobouwers van Europa en schopte het tot Hofklaviermacher aan het Beierse hof in München.

Ondertrouwregister van Amsterdam, 7 mei 1756. De 22-jarige Johan Lodewijk Dulcken (zoon van Daniel Dulcken te Antwerpen) gaat in ondertrouw met de 24-jarige Catrina Koning. Jan Berkmeyer uit Osnabrück — vrijwel zeker de broer van Scheffers bruid — treedt op als getuige. (Stadsarchief Amsterdam)

Ondertrouwregister van Amsterdam, 28 april 1755 (rechtsonder). Klavecimbelbouwer Godfried Scheffer gaat in ondertrouw met Johanna Berkemijer uit Osnabrück, geassisteerd door haar broer Hendrik Berkemijer. (Stadsarchief Amsterdam)

Een hecht netwerk: Godfried Scheffer en de familie Berkemeyer

Kort na de geboorte van zijn zoon vertrok Louis Dulcken I plotseling met zijn gezin uit Amsterdam om zich in het Overijsselse Hasselt te vestigen. Wie de Amsterdamse kranten uit die maanden naast elkaar legt, stuit op een opvallend spoor. Vier maanden na de doop van de jonge Louis, op donderdag 24 december 1761, plaatste een andere Duitstalige klavecimbelbouwer een advertentie in de Amsterdamse Donderdagse Courant: Godfriedt Scheffer (ook wel geschreven als Godfried Schiffer). Zijn adres? Exact hetzelfde woonhuis in de Nes als dat van Dulcken:

 

"Men presenteert voor een zeer civiele prys uit de hand te koop, een extra magnifike CLAVECIMBAAL, zynde een Staartstuk met 3 Registers, en meer als ordinair lang Clavier, zeer fraay en modern gemaakt, met een superbe nieuwerwetse Voet. Te zien en te bevragen by Godfriedt Scheffer, woonende in de Nes, voorby de Kuiperssteeg, naast de Son, te Amsterdam."

Dat Scheffer zomaar het woonhuis van Dulcken overnam, blijkt geen toeval te zijn. De Amsterdamse ondertrouwboeken onthullen een hecht familienetwerk achter de schermen:

Op 28 april 1755 ging Godfried Scheffer in ondertrouw met Johanna Berkemijer uit Osnabrück, die daarbij werd geassisteerd door haar broer Hendrik Berkemijer.

Een jaar later, op 7 mei 1756, trad Jan Berkmeyer — eveneens afkomstig uit Osnabrück en vrijwel zeker een broer van Johanna — op als getuige bij de ondertrouw van Louis Dulcken en Catrina Koning.

Dulcken en Scheffer waren dus niet alleen vakgenoten of mogelijk meester en gezel in de werkplaats aan de Karthuizersstraat; ze maakten deel uit van dezelfde Duitstalige kring rond de familie Berkemeyer.

 

Een juridisch steekspel in Hasselt (1763–1765)

Hoe nauw hun levens en financiën met elkaar verweven waren, blijkt uit de gerechtsakten van Schepenen en Raden van de stad Hasselt, waar Louis Dulcken inmiddels woonde. Op 14 augustus 1763 had Dulcken een schuldbekentenis (handschrift) ondertekend voor een bedrag van 200 gulden ten gunste van Godfried Scheffer, gevolgd door een brief (missive) op 29 november van dat jaar. Voor een ambachtsman in de achttiende eeuw was 200 gulden een aanzienlijk bedrag, vergelijkbaar met een half jaarsalaris.

Toen betaling uitbleef, schakelde "Godfried Schiffer van Amsterdam" een lokale procureur in Hasselt in. Op 4 december 1764 werd "Lodewijk Dulkus" gedagvaard om zijn handtekening onder de schuldbekentenis te erkennen, maar hij kwam niet opdagen. Een maand later, op 9 januari 1765, verscheen Dulcken wél voor de Hasseltse rechtbank. Omdat op dat moment niemand namens Scheffer aanwezig was, eiste Dulcken direct vergoeding van zijn gemaakte proceskosten. Of de schuld van 200 gulden nu voortkwam uit achterstallig loon of een lening waarmee Scheffer het vertrek van Dulcken uit Amsterdam had gefinancierd: het archiefstuk bewijst hoe ingrijpend hun gezamenlijke verleden nog jarenlang doorwerkte.

 

Een muzikaal knooppunt

Samen schetsen deze archiefvondsten een levendig beeld van de achttiende-eeuwse muziekstad. Terwijl kastelein Hendrik Beudeker in De Star de handel in exclusieve Antwerpse klavecimbels van Ruckers en Van den Elsche faciliteerde, werd enkele panden verderop voorbij de Kuipersteeg door vaklieden als Dulcken en Scheffer — verbonden door vriendschap, familiebanden, een werkplaats in de Karthuizersstraat naast het Weduwenhofje en een woonhuis in de Nes — gebouwd aan de toekomst van het klavier.

 

Ferdinand Koningh Van Osnabrugge ( de vader van Catharina Coningh)