Het dubbele huwelijk van Louis Dulcken: Van Augsburg naar de muzikale elite van München
Voor een pianobouwer als Johannes Lodewijk (Louis) Dulcken, telg uit het vermaarde geslacht van Zuid-Nederlandse en Duitse klavierbouwers, was een huwelijk in het Zuid-Duitse München rond de eeuwwisseling niet louter een persoonlijke mijlpaal, maar ook een subtiele balanceeract tussen geloof, maatschappelijke positie en kunst. Louis Dulcken, afkomstig uit een gereformeerde (protestantse) traditie, vond in München zijn grote liefde in de briljante zangeres en pianiste Sophie Lebrun.
Omdat gemengde of niet-katholieke huwelijken in het overwegend katholieke keurvorstendom Beieren aan strikte regels gebonden waren, voltrok hun verbintenis zich in twee bijzondere stappen. Eerst reisde het paar naar de vrije rijksstad Augsburg, waar het protestantisme vrij beoefend werd, om daar gereformeerd in het huwelijk te treden.
Huwelijk 18 April 1799 Jan Lodewijk (Louis)Dülken x Sophia Lebrun
E.L. huwelijk Augsburg (Bayern / Landeskirchliches Archiv der Evangelisch-Lutherischen Kirche in Bayern / Dekanat Augsburg / Augsburg-Gesamtkirchengemeinde / Trauungen 1796 - 1819, pagina 99, Bild 57): "Aprilis, 1799 99. [Donnerstag] d[en] 18. hor[a] 7 25. Ludwig Dulken, A[ugsburger] C[onfession] Hofklaviermacher in München, und Jungfer Sophia Lebrun, Hofmusikus-Tochter, von München C[atholischer] R[eligion] sind in der Stille copuliert worden beijm H[eiligen] Creuz". Dus de transcriptie betreffende het eigenlijke trouwboek van de ''parochie" Heilig Kreuz betreft dus GEEN E.L. ondertrouw, maar ook E.L. huwelijk.
Vervolgens werd hun verbintenis tijdens de advent in München officieel en feestelijk bevestigd in het bijzijn van de culturele kopstukken van de stad.
Met deze dubbele huwelijkssluiting verbond Louis Dulcken zijn eigen vermaarde klavierbouwersdynastie voorgoed met een van de meest prestigieuze muzikale families van Europa. Want wie was deze Sophie Lebrun eigenlijk?
Huwelijk 27 December 1799 Jan Lodewijk (Louis)Dülken x Sophia Lebrun R.K. huwelijk München (Archive des Erzbistums München und Freising, Seelsorgeeinheiten, Pfarreien und Kirchenstiftungen, CB301, München-Zu Unserer Lieben Frau 1561-1937, Pfarramtsverwaltung, M9313, Trauungen 1798-1806, Bild 35,
"Nomina Sponsoru[m] Dies Mensis Decembris An[n]o 1799 Dülken, seu 27. Ludovicus Dülken churf[ürstlicher] Hof-Instrumen[ten]m Dälken macher, acatholicus, des Ludovicus dessen Dülken k[öniglich] französischen Instrumenten Revalidation machers, dann Anna dessen Eheweib m[a]t[ri]m[on]ii ____ beiden seelig, ehlicher Sohn, mit Sophia Lebrun, des Ludovicus x Lebrun churf[ürstlichen] Hofmusikus, dann Lebrun Francisca dessen Eheweib seelig, ehelichen Tochter. Testes: Theobald Marschand churf[ürstlicher] Theater-Director, Franz Danzi c[h]u[r]f[ürs]t[licher] Kapelmeister, tempore vetito cum dispensatione denuntiationu[m]".
Een Mozartiaanse Stamboom: Hoe de Muzikale Elite van Londen, Milaan, München en Mannheim Samenkwam bij het Huwelijk van Louis Dulcken en Sophie Lebrun
Wanneer Louis Dulcken en Sophie Lebrun in München hun huwelijk bezegelen, trouwt hij niet zomaar een begaafde zangeres en pianiste. Hij stapt rechtstreeks binnen in het hart van de absolute Europese muziekelite. Wie een encyclopedie openslaat, leest al snel over Sophie’s briljante concertreizen en composities. Maar er is een veel levendigere, eerlijkere en onverdachtere getuige van het muzikale DNA dat door Sophie’s aderen stroomde: de familie Mozart – en zelfs de familie Bach.
In de ongefilterde, vaak messcherpe brieven van Wolfgang Amadeus en zijn vader Leopold Mozart duikt Sophie’s familie telkens weer op als de gouden standaard van muzikaal vakmanschap. Wie de getuigenlijst en de familiebanden van het Münchense huwelijk bekijkt – met onder anderen oom Franz Danzi en theaterdirecteur Theobald Marchand als getuigen – ziet een fascinerend netwerk waarin de top van de legendarische Mannheimer Schule samenkomt.
De Grootvader en de Ouders: Van Mannheim naar de Scala van Milaan, Londen en Wenen
Wolfgang Amadeus Mozart had doorgaans weinig geduld met middelmatigheid – zeker in Salzburg ergerde hij zich kapot aan halfbakken musici. In Mannheim en later in München trof hij echter een heel ander kaliber: doorgewinterde topprofessionals. Aan het hof aldaar schitterde Sophie’s grootvader, Innocenz Danzi (sinds 1754 eerste cellist), wiens spel door Mozart zeer werd bewonderd.
Zijn talent gaf Innocenz door aan zijn kinderen, onder wie Sophie’s moeder, de geniale sopraan Franziska Danzi (geboren in 1756 en overleden in 1791 – exact dezelfde levensjaren als Mozart zelf). Zij trouwde met de al even beroemde hoboïst Ludwig August Lebrun, Sophie’s vader. Samen vormden de Lebruns een muzikaal droomkoppel dat Europa veroverde.
Hun internationale triomfen kenden nauwelijks gelijke:
De opening van La Scala (Milaan, 1778): In de zomer van 1778 reisde het pasgetrouwde koppel door Italië. Het leverde Franziska de ultieme eer op: op 3 augustus 1778 schitterde zij als de vrouwelijke hoofdrolspeler in de feestelijke opening van het wereldberoemde operahuis Teatro alla Scala in Milaan, waar zij de sterren van de hemel zong in de speciaal voor die gelegenheid geschreven opera L’Europa riconosciuta van Antonio Salieri.
Londen en Johann Christian Bach (1777–1781): Haar roem reikte ook tot over het Kanaal. Niemand minder dan Johann Christian Bach (de "Londense Bach") haalde het echtpaar naar Londen en liet Franziska vanaf het najaar van 1777 schitteren als gevierde prima donna aan het King’s Theatre. Na haar Londense debuut in Bachs Orione componeerde Bach in 1778 de opera La clemenza di Scipione speciaal voor haar. In de hoofdrol van Arsinda triomfeerde zij met de aria "Infelice! in van m'affanno", waarin haar stem een adembenemend duel aanging met de hobo van haar man. Midden in deze triomfantelijke Londense periode werd hun dochter Sophie Lebrun in 1781 in Londen geboren.
Hoe hoog het echtpaar Lebrun daarna in het Duitstalige gebied aangeschreven stond bij de familie Mozart, blijkt wel uit de brief die vader Leopold Mozart op 21 februari 1785 vanuit Wenen schreef. Leopold, die normaliter op iedere gulden lette, meldt vol ontzag aan zijn dochter Nannerl dat voor hun concerten in het Weense theater al dagen van tevoren geen loge meer te krijgen was en dat zij "erschröckl: viel Geld einnehmen" (verschrikkelijk veel geld zouden verdienen).
Franz Danzi: Oom, Pleegvader en Toondichter van het Huwelijk
Na het vroege overlijden van zijn zus Franziska (1791) en haar man Lebrun (1790) nam oom Franz Danzi (1763–1826) de opvoeding van de jonge wezen op zich. Hij was voor de in Londen geboren Sophie daardoor niet alleen een muzikale mentor en oom, maar in de praktijk een tweede vader.
Franz Danzi – een begenadigd cellist, invloedrijk dirigent, componist en groot pleitbezorger van zowel Mozart als Carl Maria von Weber – deelde lief en leed met de familie. Rond de tijd van het huwelijk van Louis Dulcken en Sophie Lebrun werd het leven van Franz zwaar op de proef gesteld. Kort na het huwelijk overleed zijn geliefde vrouw, de voormalige Salzburgse topleerling van Leopold Mozart Maria Margarethe ("Gretl") Marchand (dochter van huwelijksgetuige en theaterdirecteur Theobald Marchand), wat Franz in een diepe crisis stortte.
Ondanks deze persoonlijke turbulentie – en het feit dat het werk vermoedelijk rond 1800 werd gepubliceerd en uitgevoerd, terwijl de eerste huwelijkssluiting al eerder in Augsburg had plaatsgevonden – schreef en droeg Franz Danzi een prachtig Pianoconcert in F groot (Oeuvre 4) op aan zijn nicht: Composé et Dédié à Madame Dulcken née Le Brun par F. Danzi. Dit werk, geschreven voor pianoforte met een orkestbezetting van strijkers, fluit, klarinetten, fagotten en hoorns, was een ultieme liefdesverklaring en muzikale zegel van een pleegvader voor zijn getalenteerde pleegdochter.
Een Muzikale Erfenis voor de Familie Dulcken
Wanneer Louis Dulcken en Sophie Lebrun in Augsburg en München elkaar het jawoord geven – met oom/pleegvader Franz Danzi en theaterdirecteur Marchand aan hun zijde – komen twee werelden op het hoogste niveau samen: het verfijnde, ambachtelijke instrumentenbouwersgeslacht Dulcken en de absolute top van de Europese uitvoerende musici.
Met grootvader Innocenz, vader Ludwig August, en moeder Franziska – die van Milaan tot Londen triomfeerde onder de pen van Salieri en J.C. Bach – was muzikaal meesterschap voor Sophie Lebrun haar moedertaal. Dat het muzikale genie en de verfijning via dit huwelijk werden doorgegeven aan het nageslacht van Louis Dulcken – en dat hun dochters later zelf zouden uitgroeien tot gevierde pianistes en zangeressen aan de Europese hoven – behoeft geen uitleg meer. Zoals Mozart al wist: in deze familie had je uitsluitend met echte professionals te maken.
🇳🇱
De Brief van Mozart aan zijn Vader (Maart 1781)
Origineel citaat:
"am Mittwoch den 21. und Montag den 28. hat er es erlaubt. der H. Le Brun u. seine Fr. im Theater. gestern den 18) war keine Loge mehr für’s erste Concert zu bekommen. Diese Leute werden recht viel Geld machen. — Nun komer auf den 2.tn Brief, da dingser nur einige Minuten vor unserer Ankunft Dein Brief gebracht würde. Ich bin äußerst betrübt, daß dein forte piano in einem so schlechten Zustand ist."
Vertaling:
"Op woensdag de 21e en maandag de 28e heeft hij het toegestaan. De heer Le Brun en zijn vrouw in het theater. Gisteren (de 18e) was er al geen loge meer te krijgen voor het eerste concert. Deze mensen zullen heel wat geld verdienen. — Nu kom ik op de tweede brief, aangezien slechts enkele minuten vóór onze aankomst jouw brief werd bezorgd. Ik ben uitermate bedroefd dat jouw fortepiano in zo'n slechte toestand verkeert."
Click on the photo above to play the video
Madame Danzi (née Margaretha Marchand): "Dir nach 'oh' die ich liebe"- Louis Dulcken fortepiano
Click on the video above, featuring a song by Danzi/Marchand, to hear an original Louis Dulcken instrument from 1815.
27 mei 2025 BEIERS NATIONAAL MUSEUM - Paula Bär-Giese soprano & pianist
Madame Danzi (née Margaretha Marchand): "Dir nach 'oh' die ich liebe"- Louis Dulcken fortepiano 1815
🇳🇱
Margaretha Marchand: Van wonderkind bij Leopold Mozart tot gevierd operaster en componiste
In de achttiende-eeuwse muziekwereld vormden persoonlijke netwerken, hofkapellen en muzikale families één hecht web. Een prachtig voorbeeld hiervan is het leven van Maria Margaretha Marchand (1768–1800). Als jonge pupil in het huishouden van Leopold Mozart groeide zij uit tot een van de meest veelzijdige musici van haar generatie: een gevierd operazangeres, virtuoos pianiste en begaafd componiste.
Opgegroeid in het theater
Margaretha werd in 1768 geboren in een echt theatergezin (vermoedelijk in Frankfurt am Main, tijdens een tournee van haar ouders). Haar vader, Theobald Hilarius Marchand, was een vooraanstaand theaterdirecteur in Mannheim en later in München, en haar moeder Magdalena Brochard was actief als actrice, zangeres en danseres.
Al op zeer jonge leeftijd stond Margaretha op de planken in kinderrollen. Haar eerste serieuze zang- en muzieklessen kreeg zij vanaf 1778 in München van niemand minder dan Francesca Lebrun (geboren Danzi), een van de grootste sopranen en componistes van Europa. Deze vroege band zou haar verdere leven en carrière blijvend kleuren.
Een nieuw muzikaal gezin in Salzburg
Na het overlijden van zijn vrouw nam Leopold Mozart in Salzburg regelmatig getalenteerde leerlingen in huis om hen op te leiden. Tussen 1781 en 1784 woonden de jonge Margaretha, haar twee jaar jongere broer Heinrich en hun nichtje Johanna Brochard (‘Hännchen’) bij hem onder één dak.
In april 1782 schreef Leopold vol enthousiasme over zijn nieuwe pupillen. Zijn eigen zoon Wolfgang verbleef op dat moment in Wenen, waardoor Leopold weer alle ruimte had om zijn enorme pedagogische ervaring door te geven aan een nieuwe generatie:
Leopolds toekomstvisie. Hij zag een grote toekomst voor beide kinderen. Van de twaalfjarige Heinrich hoopte hij een groot violist en klavierspeler te maken, terwijl hij de veertienjarige Margaretha klaarstoomde tot een goede zangeres en een uitstekend klavierspeelster.
Een brede opvoeding. De kinderen werden niet slechts als kostgangers behandeld, maar als volwaardige gezinsleden. Zij kregen een brede culturele en intellectuele vorming en deelden het dagelijks leven, inclusief alle vreugde en verdriet, met de familie Mozart.
‘Liefste Papa’. Uit de bewaard gebleven familiecorrespondentie blijkt dat Leopold enorm begaan was met de ups en downs van zijn leerlingen. De kinderen waren op hun beurt diep aan hem gehecht; Margaretha noemde haar leermeester in brieven zelfs liefkozend ‘liefste Papa’.
Doorbraak en triomfen op het podium
Ook nadat Margaretha (door Leopold liefdevol ‘Gretl’ genoemd) in 1784 zijn huis in Salzburg had verlaten om aan het hof in München te gaan werken, bleef hij haar loopbaan op de voet volgen. Regelmatig stuurde hij trotse verslagen naar zijn dochter Nannerl.
Op 19 november 1784 berichtte Leopold over een beslissend moment in haar carrière. Gretl had schitterend gezongen en oogstte de grootste lof van zowel de keurvorst—die haar na afloop persoonlijk aansprak—als van de aanwezige maestro’s. Zij was op het laatste moment ingevallen als seconda donnanaast haar voormalige lerares Francesca Lebrun, nadat de oorspronkelijke zangeres (Lisel Wendling) deze kleine partij met slechts twee korte arietta’s had geweigerd. Ondanks de bescheiden omvang van de rol maakte Margaretha direct een verpletterende indruk.
Na haar officiële aanstelling als hofzangeres in München in 1786 groeide zij uit tot een gevierd vertolkster van de grote operapartijen van Wolfgang Amadeus Mozart. Zij schitterde in uiteenlopende rollen die een enorme vocale flexibiliteit vereisten, waaronder:
Susanna in Le Nozze di Figaro
Fiordiligi in Così fan tutte
De Koningin van de Nacht in Die Zauberflöte
Donna Anna in Don Giovanni
Blonde in Die Entführung aus dem Serail
Huwelijk met Franz Danzi en Europese tournees
In 1790 trouwde Margaretha met de componist, cellist en kapelmeester Franz Danzi (1763–1826), die de broer was van haar oude zanglerares Francesca Lebrun. Ook Wolfgang Amadeus Mozart nam nota van dit huwelijk en schreef op 4 november 1790 aan zijn vrouw Constanze: “Gretl is nu getrouwd met de broer van Madame le Brun, dus zij heet nu Madame Danzi...”
Het huwelijk vormde het begin van een intensief artistiek partnerschap:
Muzikale muze. Margaretha inspireerde haar echtgenoot tot het schrijven van diverse opera’s, concertaria’s en vocale werken die exact op haar indrukwekkende stemomvang en techniek waren toegesneden.
Internationale roem. Tussen 1791 en 1796 trok het echtpaar door Europa met het beroemde operagezelschap van impresario Domenico Guardasoni. Als prima donna van het gezelschap vierde Margaretha grote triomfen in vooraanstaande muzieksteden als Leipzig, Praag, Venetië en Florence.
Terugkeer naar München. In 1796 keerden zij terug naar München, waar Margaretha werd aangesteld als prima donna van het hoftheater en Franz in 1798 vice-kapelmeester werd.
Eigen composities en een te vroeg einde
In een tijd waarin de muzikale rol van vrouwen op het podium meestal beperkt bleef tot zingen of klavierspel, onderscheidde Margaretha zich door haar sterke compositorische talent, dat zij bij Leopold Mozart had ontwikkeld. Hoewel musici en critici haar werk prezen om zijn verfijning en expressiviteit, werd tijdens haar leven vrijwel niets gedrukt.
Tot haar bewaard gebleven werken behoren onder meer:
Drie sonates voor pianoforte en viool (Opus 1), die zij opdroeg aan haar leermeesteres en schoonzus Francesca Lebrun.
Variaties over de ‘Marche des Marseillois’ (Opus 2) en diverse andere variatiewerken voor piano.
Gezamenlijke composities, waaronder het expressieve tweede deel (Andante in f-mineur) van Franz Danzi’s Pianosonate in F-majeur (Op. 3).
Aan deze veelbelovende loopbaan kwam abrupt een einde. In juni 1800 overleed Margaretha Danzi-Marchand in München op slechts 32-jarige leeftijd aan een slepende longziekte. Haar dood trof Franz Danzi zo zwaar dat hij zich jarenlang terugtrok uit het openbare muziekleven. Uit eerbetoon zorgde hij ervoor dat een groot deel van haar nagelaten composities tussen 1801 en 1802 postuum in druk verscheen.
Muzikale verbondenheid over generaties heen: De families Lebrun en Dulcken
Hoe hecht de muzikale kringen rondom München waren verweven, blijkt uit de nauwe banden met de beroemde pianobouwersfamilie Dulcken—en uit de manier waarop dit muzikale erfgoed generaties lang werd doorgegeven.
Louis Dulcken Jr. (1761–1836) had het vak van pianobouwer geleerd van zijn vader in Hasselt, Antwerpen en Parijs. Vanuit Parijs vestigde hij zich in 1781 rechtstreeks op uitnodiging van keurvorst Karl Theodor als hofpianobouwer in München. In april 1799 trad hij daar in het huwelijk met Sophie Lebrun (1781–1863), een Duits pianiste en componiste.
Sophie was de dochter van hoboïst Ludwig August Lebrun en zangeres Francesca Lebrun—de vrouw naast wie Margaretha in 1784 haar grote doorbraak beleefde. Toen Sophie op jonge leeftijd wees werd, nam haar oom Franz Danzi haar onder zijn hoede en verzorgde haar verdere muzikale opvoeding. Onder zijn vleugels ontwikkelde Sophie zich tot een uitmuntend concertpianiste en componiste. Margaretha Danzi-Marchand was op het huwelijk van Sophie en Louis in 1799 dan ook niet alleen als gevierd operaster aanwezig, maar ook als geliefde tante en eregast.
De muzikale vorming die Franz Danzi aan Sophie meegaf, werkte bovendien nog generaties lang door aan de Europese hoven:
Eersteklas pianistes. Sophie Dulcken-Lebrun gaf haar hoogstaande pianotechniek en muzikale opvoeding rechtstreeks door aan haar kinderen. Haar dochters Louise Dulcken (1803–1857, gehuwd Bohrer) en Fanny Dulcken (1805–1873, gehuwd Bohrer) groeiden beiden uit tot eersteklas concertpianistes met internationale faam.
Koninklijke leerlingen. Louise Dulcken-Bohrer werd hofpianiste in Stuttgart en pianolerares van de Württembergse prinsessen—onder wie prinses Sophie van Württemberg, de latere koningin Sophie der Nederlanden (echtgenote van koning Willem III). Haar schoonzus Louise Dulcken (geboren David, 1811–1850, gehuwd met Sophie's zoon Theobald Dulcken) vestigde zich in Londen en werd daar de pianolerares van de Britse koningin Victoria. Zo leefde de muzikale traditie die begon bij Leopold Mozart, Francesca Lebrun, Margaretha Marchand en Franz Danzi voort tot aan de belangrijkste koninklijke hoven van de negentiende eeuw.
Click on the photo above to play the video
Madame Danzi (née Margareta Marchand ); Variations - Louis Dulcken fortepiano
